Stan prawny

W Polsce zasady postępowania z pojazdami wycofanymi z eksploatacji określa ustawa z dnia 20 stycznia 2005 r. o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz. U. Nr 25, poz. 202, z późn. zm.) oraz przepisy wykonawcze do ustawy.

Podstawowe założenia obowiązującej ustawy

Polski ustawodawca przyjął założenie, że odpowiedzialność za tworzenie i funkcjonowanie krajowego systemu gospodarowania pojazdami wycofanymi z eksploatacji będzie generalnie spoczywała na dwóch podmiotach

Pierwszym podmiotem jest tzw. wprowadzający pojazdy, czyli przedsiębiorca będący producentem pojazdu lub przedsiębiorca dokonujący wewnątrzwspólnotowego nabycia lub importu pojazdu.

Drugim podmiotem jest przedsiębiorca prowadzący stację demontażu, czyli zakład prowadzący przetwarzanie, w tym demontaż obejmujący następujące czynności:

usunięcie z pojazdów wycofanych z eksploatacji elementów i substancji niebezpiecznych, w tym płynów,
wymontowanie z pojazdów wycofanych z eksploatacji przedmiotów wyposażenia i części nadających się do ponownego użycia,
wymontowanie z pojazdów wycofanych z eksploatacji elementów nadających się do odzysku lub recyklingu

Przedmiot ustawy

Ustawa o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji ma zastosowanie do pojazdów samochodowych, zaliczanych, zgodnie z przepisami o ruchu drogowym, do:

kategorii M1 - tj. samochodów osobowych - pojazdów zaprojektowanych i wykonanych do przewozu osób, mających nie więcej niż osiem miejsc oprócz siedzenia kierowcy,
kategorii N1 - tj. samochodów ciężarowych - pojazdów zaprojektowanych i wykonanych do przewozu ładunków i mających maksymalną masę nieprzekraczającą 3,5 Mg,

Częściowo ustawę o recyklingu pojazdów stosuje się także do motorowerów trójkołowych zaliczanych do kategorii L2e, określonej w przepisach o ruchu drogowym. Przepisów ustawy nie stosuje się natomiast do pojazdów historycznych.

Pojazd staje się odpadem w przypadku spełnienia definicji odpadu zawartej w ustawie o odpadach, tzn., gdy jego posiadacz pozbywa się go, zamierza się go pozbyć, lub do jego pozbycia jest obowiązany. Jednocześnie art. 3a ustawy o recyklingu pojazdów stanowi, że pojazdy, które nie spełniają wymagań technicznych zapewniających ochronę środowiska lub zdrowia lub życia ludzi stają się pojazdami wycofanym z eksploatacji (czyli odpadami). Wymagania techniczne, o których mowa w przepisie powinny być określone przez ministra właściwego do spraw transportu w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw środowiska. Do tej pory takie rozporządzenie nie zostało wydane.

Właściciel pojazdu wycofanego z eksploatacji może przekazać go wyłącznie do przedsiębiorcy prowadzącego stację demontażu lub przedsiębiorcy prowadzącego punkt zbierania pojazdów działającego w imieniu stacji demontażu.

Obowiązki wprowadzających pojazdy

Ustawa o recyklingu wprowadza rozróżnienie na wprowadzających pojazdy, którzy wydają kartę pojazdu, o której mowa w art. 77 ust. 1 ustawy z prawo o ruchu drogowym (producent lub importer nowych pojazdów) oraz na pozostałych wprowadzających.

Tylko wprowadzający pojazd, wydający kartę pojazdu, jest obowiązany zapewnić sieć zbierania pojazdów, obejmującą terytorium kraju w taki sposób, aby zapewnić właścicielowi możliwość oddania pojazdu wycofanego z eksploatacji do punktu zbierania pojazdów lub stacji demontażu, położonych w odległości nie większej niż 50 km w linii prostej od miejsca zamieszkania albo siedziby właściciela pojazdu. Sieć taka może być zapewniana wyłącznie przez własne stacje demontażu i punkty zbierania pojazdów (co w praktyce się nie zdarza) lub na podstawie umów z przedsiębiorcami prowadzącymi stacje demontażu. Wprowadzający pojazd jest obowiązany dołączyć do faktury wystawionej nabywcy pojazdu oświadczenie o podleganiu obowiązkowi zapewnienia sieci (to oświadczenie może być również złożone na fakturze).

W przypadku niezapewnienia sieci wprowadzający musi wnieść opłatę za brak sieci w wysokości 500 zł za każdy wprowadzony pojazd.

Wprowadzający pojazd jest zwolniony z opłaty za brak sieci w przypadku, gdy jego sieć obejmuje 95% powierzchni kraju. Dodatkowo w przypadku zapewnienia przez wprowadzającego sieci obejmującej:

poniżej 95%, ale nie mniej niż 90% terytorium kraju – wysokość opłaty za brak sieci ulega obniżeniu o 75%;
poniżej 90%, ale nie mniej niż 85% terytorium kraju – wysokość opłaty za brak sieci ulega obniżeniu o 50%.

Jeśli wprowadzający w ciągu roku osiągnie powyższe poziomy, całkowita opłata będzie mniejsza proporcjonalnie do liczby dni w roku, w których te poziomy były zapewnione. Jednocześnie ustawa zawiera pewien mechanizm zabezpieczający wprowadzających pojazdy w przypadku wypadnięcia z ich sieci stacji demontażu w skutek cofnięcia pozwoleń lub rozwiązania/wygaśnięcia umowy. W takiej sytuacji do liczby dni, w których nie zapewniono sieci, nie wlicza się dni, w których niezapewnienie sieci wynikało z ww. przyczyn, jeżeli wprowadzający pojazd zapewnił sieć w terminie 3 miesięcy od wystąpienia danej przyczyny, z zastrzeżeniem, że liczba tych dni nie może przekroczyć 90 w ciągu roku.

Do dnia 15 marca danego roku, wprowadzający musi złożyć do GIOŚ roczne sprawozdanie o wysokości należnej opłaty za brak sieci za rok poprzedzający. Szczegółowy sposób obliczania opłaty za brak sieci, uwzględniający wszystkie wyjątki, został określony w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 8 czerwca 2005 r. w sprawie rocznego sprawozdania o wysokości należnej opłaty za brak sieci zbierania pojazdów (Dz.U. z 2005 r., Nr 109, poz. 917, z późn. zm). Wyliczona opłata za brak sieci jest wpłacana na rachunek bankowy Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej do dnia 31 marca roku następującego po roku, którego opłata dotyczy.

Pozostali wprowadzający nie są zobowiązani ani uprawnieni do zapewnienia sieci zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy. Muszą oni wnosić na rachunek bankowy Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, opłatę w wysokości 500 zł od każdego pojazdu wprowadzonego na terytorium kraju, czyli tzw. opłatę recyklingową. Dowód wniesienia opłaty (tak jak oświadczenie o podleganiu obowiązkowi zapewnienia sieci) jest jednym z dokumentów wymaganych do zarejestrowania pojazdu.

Jednocześnie krajowy ustawodawca przyjął, że również podmiot niebędący przedsiębiorcą(w tym osoba fizyczna), który dokonuje wewnątrzwspólnotowego nabycia lub importu pojazdu, pomimo tego, iż nie jest wprowadzającym pojazdy w rozumieniu ustawy, powinien ponosić koszty tworzenia i funkcjonowania systemu recyklingu pojazdów poprzez wnoszenie opłaty recyklingowej.

Należy podkreślić, że każdy wprowadzający pojazd jest obowiązany złożyć Głównemu Inspektorowi Ochrony Środowiska zawiadomienie o podjęciu działalności w zakresie produkcji, importu lub wewnątrzwspólnotowego nabycia pojazdów, w terminie 30 dni od dnia podjęcia tej działalności. Wprowadzający pojazd, który ma obowiązek zapewnienia sieci, musi w takim zawiadomieniu podać adresy stacji demontażu oraz punktów zbierania pojazdów, które działają w ramach jego sieci. Za brak złożenia zawiadomienia lub podanie w zawiadomieniu fałszywych danych grozi kara grzywny.

Ponadto ustawa nakłada na wprowadzających wydających kartę pojazdu dodatkowe poniższe obowiązki:

tzw. obowiązki ekologiczne (dotyczące producentów):
- uwzględnianie wymogów demontażu i ponownego użycia przedmiotów wyposażenia i części pojazdów oraz odzysku i recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji
- ograniczanie stosowania substancji niebezpiecznych w pojazdach w celu zapobiegania emisji tych substancji do środowiska i ułatwienia recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji,
  - stosowanie materiałów pochodzących z recyklingu do produkcji pojazdów
  - elastomerów o wadze powyżej 200g;
    - pozostałych tworzyw sztucznych o wadze powyżej 100 g.
    - określenie rodzajów przedmiotów wyposażenia i części pojazdów, które mogą być przeznaczone do ponownego użycia,
      - wskazanie umiejscowienia elementów i substancji niebezpiecznych użytych w pojeździe
zapewnienie oznaczania przedmiotów wyposażenia i części pojazdów z:
opracowanie informacji dotyczącej sposobu demontażu nowego typu pojazdu w ciągu 6 miesięcy od wprowadzenia go na terytorium kraju, zawierającej w szczególności (w zakresie potrzebnym przedsiębiorcy prowadzącemu stację demontażu spełnienia przez niego obowiązków wynikających z przepisów ustawy):
nieodpłatne przekazanie przedsiębiorcy prowadzącemu stację demontażu informacji dotyczącej sposobu demontażu pojazdu, w terminie 30 dni od dnia złożenia przez tego przedsiębiorcę wniosku o udzielenie informacji

W celu realizacji swoich obowiązków w zakresie udostępniania informacji o sposobie demontażu pojazdów (wynikających również z dyrektywy wrakowej) producenci pojazdów opracowali System Międzynarodowej Informacji o Demontażu (ang. IDIS — International Dismantling Information System). Udoskonalenie i rozwój systemu są nadzorowane i kontrolowane przez konsorcjum IDIS2, utworzone przez producentów samochodów z Europy, Japonii, Malezji, Korei i Stanów Zjednoczonych, obejmując obecnie 1656 różnych modeli i wariantów 67 marek samochodów. Dostęp do systemu i korzystanie z niego jest bezpłatne dla każdej firmy zajmującej się demontażem pojazdów wycofywanych z eksploatacji.

Obowiązki przedsiębiorców prowadzących stacje demontażu

Ponieważ stacja demontażu pojazdów stanowi przedsięwzięcie mogące zawsze znacząco oddziaływać na środowisko, przed rozpoczęciem jakichkolwiek działań inwestycyjnych i występowaniem o wydanie innych pozwoleń (np. pozwolenia na budowę) konieczne jest przeprowadzenie oceny oddziaływania na środowisko (w tym sporządzenie raportu oddziaływania na środowisko) i uzyskanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach zgodnie z ustawą z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz.U. 2008 r., Nr 199, poz. 1227). Następnie konieczne jest uzyskanie decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu (jeśli nie ma miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego), decyzji wymaganych przez prawo budowlane (pozwolenie na budowę, na zmianę sposobu użytkowania obiektu budowlanego, na użytkowanie obiektu budowlanego itp.), pozwolenia wodnoprawnego, pozwolenia na wytwarzanie odpadów wraz z elementami zezwolenia na odzysk odpadów albo pozwolenia zintegrowanego (dla planowanej stacji demontażu o zdolności przetwarzania pojazdów powyżej 10 Mg / dobę). Ponadto pozwolenie na wytwarzanie odpadów może być wydane dopiero po sprawdzeniu przez wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska funkcjonowania instalacji i urządzeń służących do demontażu pojazdów wycofanych z eksploatacji, co jest związane z faktem, iż stacja demontażu musi spełniać określone przepisami minimalne wymagania techniczne wskazane w rozporządzeniu Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 28 lipca 2005 r. w sprawie minimalnych wymagań dla stacji demontażu oraz sposobu demontażu pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz. U. Nr 143, poz. 1206, z późn. zm.)

Po uzyskaniu wszystkich koniecznych pozwoleń, wybudowaniu i wyposażeniu stacji demontażu, przedsiębiorca może rozpocząć prowadzenie działalności. Ustawa o recyklingu pojazdów nakłada jednak na niego szereg dalszych szczegółowych obowiązków.

Przedsiębiorca prowadzący stację demontażu jest zobowiązany do przyjęcia każdego pojazdu wycofanego z eksploatacji, który posiada cechy indentyfikacyjne pojazdu określone w ustawie prawo o ruchu drogowym, z wyjątkiem sytuacji

braku umowy z wprowadzającymi pojazdy (przy czym przedsiębiorca taki jest zobowiązany do wskazania właścicielowi pojazdu najbliższej stacji demontażu działającej w ramach sieci utworzonej przez wprowadzających pojazdy)
odmowy uiszczenia opłaty za pojazd niezarejestrowany na terytorium polski, niekompletny lub zawierający inne odpady, które nie pochodzą z tego pojazdu

Przedsiębiorca prowadzący stację demontażu, przyjmując pojazd wycofany z eksploatacji, który jest kompletny, jest obowiązany do:

unieważnienia dowodu rejestracyjnego, karty pojazdu, jeżeli była wydana, oraz tablic rejestracyjnych;
wydania zaświadczenia o demontażu pojazdu.

W przypadku przyjęcia niekompletnego pojazdu, przedsiębiorca prowadzący stację demontażu jest obowiązany do wydania zaświadczenia o przyjęciu niekompletnego pojazdu

Szczególnie istotne dla właściciela pojazdu jest otrzymanie zaświadczenia o demontażu (lub o przyjęciu niekompletnego pojazdu) niezbędnego do wyrejestrowania pojazdu (i uwolnienia się od obowiązku płacenia OC). Należy zwrócić uwagę, iż wyrejestrowanie pojazdu po oddaniu go do stacji demontażu jest ustawowym obowiązkiem właściciela – powinien on złożyć wniosek o wyrejestrowanie w terminie 30 dni od otrzymania zaświadczenia.

Przedsiębiorca prowadzący stację demontażu powinien zapewniać przede wszystkim bezpieczne dla środowiska i zdrowia ludzi przetwarzanie pojazdów wycofanych z eksploatacji i powstających z nich odpadów. Sposób prowadzenia demontażu pojazdów wycofanych z eksploatacji został określony w rozporządzeniu Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 28 lipca 2005 r. w sprawie minimalnych wymagań dla stacji demontażu oraz sposobu demontażu pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz. U. Nr 143, poz. 1206, z późn. zm.).

W procesie demontażu pojazdu może dojść (i najczęściej dochodzi) do wymontowania przedmiotów wyposażenia i części, które mogą być powtórnie wykorzystane. To prowadzący demontażu decyduje, jakie części przeznaczy do ponownego użycia, a jakie pozostanie odpadem (tę decyzję może podjąć także po wymontowaniu danej części z pojazdu). Nie wszystkie jednak przedmioty wyposażenia i części mogą zostać ponownie użyte w pojazdach zarejestrowanych w Polsce. Zgodnie z art. 66 ust. 4 pkt 1a ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, zabronione jest stosowanie w pojeździe przedmiotów wyposażenia i części wymontowanych z pojazdów, których ponowne użycie zagraża bezpieczeństwu ruchu drogowego lub negatywnie wpływa na środowisko. Wykaz takich przedmiotów został określony w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 28 września 2005 r. w sprawie wykazu przedmiotów wyposażenia i części wymontowanych z pojazdów, których ponowne użycie zagraża bezpieczeństwu ruchu drogowego lub negatywnie wpływa na środowisko (Dz. U. Nr 201, poz. 1666). Obejmuje on m.in. poduszki powietrzne, klocki i szczęki hamulcowe, katalizatory, elementy elektryczne i elektroniczne układów bezpieczeństwa jazdy (w szczególności: ABS, ASR), tłumiki układu wydechowego a nawet pióra wycieraczek szyb. Łącznie wykaz ten zawiera 19 pozycji.

Przedsiębiorca prowadzący stację demontażu jest obowiązany osiągać poziom odzysku i recyklingu odpadów pochodzących z pojazdów wycofanych z eksploatacji w wysokości odpowiednio 85 % i 80 % masy pojazdów przyjętych do jego stacji demontażu rocznie. Natomiast z dniem 1 stycznia 2015 r. poziomy te wzrosną odpowiednio do 95% i 85%. Przy obliczaniu poziomów recyklingu odpadów pochodzących z pojazdów wycofanych z eksploatacji do recyklingu zalicza się działania oznaczone jako R2 – R9 w załączniku nr 5 do ustawy o odpadach oraz wymontowywanie przedmiotów wyposażenia i części pojazdów przeznaczonych do ponownego użycia. Przy obliczaniu poziomów odzysku odpadów pochodzących z pojazdów wycofanych z eksploatacji do odzysku zalicza się poza działaniami uwzględnionymi przy obliczaniu poziomu recyklingu także działania oznaczone jako R1 (wykorzystanie jako paliwa lub innego środka wytwarzania energii). Zgodnie z obowiązującym stanem prawnym do odzysku nie zalicza się całego szeregu działań na odpadach, które są sklasyfikowane jako procesy R14, czyli inne działania polegające na wykorzystaniu odpadów w całości lub części, a także R15, czyli przygotowanie odpadów do odzysku, w tym do recyklingu.

Ilość odpadów poddanych odzyskowi lub recyklingowi ustalana jest na podstawie ewidencji odpadów prowadzonej przez przedsiębiorcę prowadzącego stację demontażu pojazdów wycofanych z eksploatacji. Sposób obliczania poziomów odzysku i recyklingu został określony w rozporządzeniu ministra środowiska z dnia 14 października 2010 r. w sprawie obliczania poziomów odzysku i recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz.U. z 2010 r., Nr 202, poz. 1340). Rozporządzenie określa także frakcje materiałowe pochodzące ze strzępiarki, których zagospodarowanie zalicza się do procesów odzysku i recyklingu.

Polski ustawodawca nie zdecydował się na wprowadzenie kar pieniężnych za nieosiąganie wymaganych poziomów odzysku i recyklingu. Wprowadził jednak istotny system zachęt w postaci dopłat z NFOŚiGW, który powoduje, że stacje demontażu same dążą do tego, aby wymagane poziomy osiągnąć. Na podstawie ustawy o recyklingu pojazdów istnieje również możliwość cofnięcia pozwolenia przedsiębiorcy, który nie osiąga określonych poziomów odzysku i recyklingu, jednak taka sankcja nie jest obligatoryjna i zależy od uznania właściwego organu.

Przedsiębiorca prowadzący stację demontażu jest ponadto obowiązany do sporządzenia rocznego sprawozdania o pojazdach wycofanych z eksploatacji. Sprawozdanie to musi przekazać do NFOŚiGW oraz do marszałka danego województwa, w terminie do dnia 15 marca następnego roku w formie pisemnej i elektronicznej albo w formie dokumentu elektronicznego, opatrzonego bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu. Wzór rocznego sprawozdania określony został w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 10 listopada 2010 r. w sprawie rocznego sprawozdania o pojazdach wycofanych z eksploatacji (Dz.U. z 2010 r., Nr 225, poz. 1471).

Dopłaty z narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Przedsiębiorcy prowadzący stacje demontażu mogą starać się uzyskać z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej dopłaty do demontażu pojazdów wycofanych z eksploatacji. Wysokość środków przeznaczonych na dopłaty jest wyznaczana na podstawie masy pojazdów wycofanych z eksploatacji przyjętych do stacji demontażu, wykazanych w rocznych sprawozdaniach składanych przez stacje demontażu pojazdów. Całkowita wysokość dopłaty wynosi 500 zł za każdy Mg pojazdów wycofanych z eksploatacji przyjętych do stacji demontażu. Jednocześnie system dopłat został stworzony na podstawie tzw. pomocy de minimis. Pomoc de minimis jest szczególnym rodzajem pomocy publicznej o niewielkich rozmiarach, której przyznanie nie zakłóca konkurencji i nie wymaga notyfikowania tego faktu Komisji Europejskiej. Wadą tego systemu dla przedsiębiorców jest to, że całkowita przyznana pojedynczemu przedsiębiorcy kwota pomocy de minimis (ze wszystkich źródeł) nie może przekroczyć 200 tys. EUR w dowolnie ustalonym okresie trzech lat budżetowych. Dofinansowanie otrzymane od NFOŚiGW może być wydatkowane przez przedsiębiorcę na dowolny cel.

W celu uzyskania dopłaty przedsiębiorca składa wniosek do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w terminie do dnia 31 marca roku następującego po roku, w którym przedsiębiorca spełnił łącznie wszystkie warunki określone w art. 410a ust. 1 ustawy Prawo ochrony środowiska, tzn:

uzyskał wymagane poziomy odzysku i recyklingu,
posiada decyzje wymagane w związku z prowadzeniem stacji demontażu,
złożył w terminie roczne sprawozdanie o pojazdach wycofanych z eksploatacji.

Spełnienie powyższych warunków i złożenie w terminie wniosku oznacza, że NFOŚiGW powinien przekazać dopłatę w terminie do dnia 31 lipca roku, w którym wniosek został złożony. Jeżeli roczne sprawozdanie zawierało błędy lub wymaga uzupełnia, wówczas NFOŚiGW wzywa danego przedsiębiorcę do usunięcia błędów lub uzupełnienia wniosku w terminie 14 dni. Usunięcie błędów lub uzupełnienie sprawozdania oznacza zakwalifikowanie przedsiębiorcy do drugiej tury dopłat i przedsiębiorca będzie mógł liczyć na środki w terminie do dnia 31 grudnia tego roku, w którym złożył wniosek